Giữa miền quê yên bình của xã Thạch Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, có một nơi lặng lẽ đi cùng năm tháng, trầm mặc dưới bóng cây cổ thụ, âm thầm lưu giữ ký ức về một thời oanh liệt của cha ông. Đó là Mộ và Nhà thờ Nguyễn Khuê – di tích không chỉ mang giá trị lịch sử, văn hóa mà còn là nơi neo giữ hồn cốt quê hương, hun đúc lòng tự hào và nhắc nhở các thế hệ hôm nay về đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.

Cách trung tâm thành phố Hà Tĩnh khoảng 7km về phía Tây Nam, Mộ và Nhà thờ Nguyễn Khuê nằm bình yên giữa thôn Lộc Nội. Không gian nơi đây mang vẻ linh thiêng như vẫn còn vọng lại âm hưởng của những năm tháng binh đao, của khí phách một bậc trung thần từng dành trọn cuộc đời cho non sông xã tắc.

Nguyễn Khuê, tên thụy là Thông Hoát tiên sinh, sinh ra trong giai đoạn lịch sử đầy biến động của đất nước. Thuở nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, chăm học chữ Hán và thi đậu Tứ trường. Thế nhưng, thay vì chọn con đường khoa cử để tiến thân, ông lại nối tiếp truyền thống tổ phụ, khoác áo chiến binh, dấn thân vào chốn sa trường vì vận mệnh quốc gia.

Gia nhập quân đội nhà Lê – Trịnh, Nguyễn Khuê nhanh chóng khẳng định tài năng và khí chất của một vị tướng thao lược. Ông được triều đình giao trọng trách trấn giữ nhiều vùng đất chiến lược như Hưng Hóa, Sơn Nam và Hải Ninh. Suốt cuộc đời chinh chiến, bước chân ông in dấu khắp miền thượng du Đàng Ngoài, từ dẹp loạn, giữ yên biên cương đến thu phục thổ phỉ nơi miền biên viễn.

Đó là những năm tháng mà đất nước chồng chất khó khăn, triều chính nhiều phen biến động. Trong bối cảnh ấy, Nguyễn Khuê vẫn một lòng trung quân, tận tụy vì dân, không quản hiểm nguy nơi trận mạc. Với ông, bảo vệ giang sơn không chỉ là trách nhiệm của một vị tướng mà còn là danh dự, là khí tiết của bậc nam nhi trước thời cuộc.

Sau nhiều năm lập công nơi chiến địa, ông được triệu hồi về kinh thành phục vụ tại Bộ Binh rồi Bộ Công. Đặc biệt, trong biến cố triều đình, Nguyễn Khuê cùng chư quân nội ngoại đưa Tự vương Trịnh Khải lên ngôi Chúa, góp phần ổn định triều chính giữa lúc đất nước rối ren. Công lao ấy đã giúp ông được vua Lê Hiển Tông sắc phong chức tước, ban thưởng để ghi nhận lòng trung nghĩa và những đóng góp lớn lao đối với triều đình.

Ông được phong chức Công bộ Lang Trung, tước Hà Phái hầu. Đến triều Nguyễn, vua Khải Định tiếp tục sắc phong gia triêm Thượng đẳng thần để tôn vinh công trạng của ông với đất nước. Những sắc phong ấy không chỉ là sự ghi nhận của triều đình phong kiến mà còn là minh chứng cho cuộc đời tận hiến của một con người luôn đặt vận nước lên trên lợi ích cá nhân.

Khi Nguyễn Khuê qua đời, triều đình cử quan quân đưa linh cữu ông trở về quê nhà an táng trong niềm tiếc thương và kính trọng. Con cháu dòng họ đã dựng nhà thờ, chăm lo hương khói quanh năm. Trên phần mộ ông hiện vẫn còn khắc dòng chữ: “Đức thánh và gia triêm thượng đẳng thần Nguyễn Khuê” như một sự tôn vinh dành cho người đã sống trọn nghĩa với non sông.

Điều đặc biệt hơn cả là sau hàng trăm năm, hình ảnh và công lao của Nguyễn Khuê vẫn sống mãi trong lòng nhân dân địa phương. Linh vị của ông được phối thờ tại đền Tam Tòa, hằng năm được nhân dân tổ chức tế lễ trang nghiêm. Sự thành kính ấy không chỉ xuất phát từ niềm tin tâm linh mà còn là sự tri ân sâu sắc đối với người con ưu tú của quê hương đã dành trọn đời mình cho đất nước.

Không chỉ là một di tích lịch sử, Mộ và Nhà thờ Nguyễn Khuê còn là nơi kết nối tình cảm dòng tộc, nơi con cháu tìm về cội nguồn. Hằng năm, các kỳ lễ như tế tổ, rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy đều được tổ chức trang trọng. Đặc biệt, ngày giỗ kỵ ông vào 13 tháng 2 âm lịch luôn trở thành dịp hội tụ thiêng liêng của con cháu khắp mọi miền.

Trong làn khói hương trầm mặc, giữa tiếng chuông, tiếng trống lễ vang lên nơi nhà thờ cổ, mỗi người như được nhắc nhớ về gốc rễ của mình, về công lao của tiền nhân đã đổ biết bao mồ hôi, xương máu để dựng xây quê hương và giữ gìn gia phong dòng tộc. Những nghi lễ ấy không chỉ là nét đẹp văn hóa truyền thống mà còn là sợi dây bền chặt kết nối các thế hệ trong đạo lý tri ân và lòng tự hào nguồn cội.

Trải qua bao biến thiên của thời gian, thiên tai và chiến tranh, nhiều hạng mục di tích từng bị xuống cấp, nhiều hiện vật quý bị hư hỏng, thất lạc. Song bằng tất cả lòng thành kính với tổ tiên, con cháu dòng họ vẫn luôn đồng lòng gìn giữ, tôn tạo di tích. Những năm gần đây, dòng họ đã đóng góp công sức, tiền của để sửa sang nhà thờ, bảo tồn các hiện vật quý, gìn giữ không gian thờ tự trang nghiêm cho muôn đời sau.

Hiện nay, tại di tích vẫn còn lưu giữ nhiều sắc phong, đại tự, đồ tế khí và các tư liệu quý liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp của Nguyễn Khuê cùng các bậc tiền nhân dòng họ. Đây là nguồn sử liệu có giá trị đặc biệt, góp phần phục vụ nghiên cứu lịch sử, văn hóa và quá trình hình thành cộng đồng làng xã vùng đất Thạch Xuân.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử và văn hóa, năm 2023, UBND tỉnh Hà Tĩnh đã công nhận Mộ và Nhà thờ Nguyễn Khuê là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Đó không chỉ là niềm tự hào của con cháu dòng họ mà còn là niềm vinh dự của quê hương Thạch Xuân – vùng đất giàu truyền thống lịch sử và nghĩa tình.

Giữa dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, Mộ và Nhà thờ Nguyễn Khuê vẫn lặng lẽ hiện diện như một chứng nhân của thời gian. Nơi ấy không chỉ lưu giữ ký ức về một vị trung thần tận trung với nước mà còn gìn giữ những giá trị văn hóa, đạo lý và tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam.

Để mỗi lần trở về nơi đây, lòng người lại thêm lắng lại, thêm tự hào và thêm tin yêu vào những giá trị bền vững mà cha ông đã dày công vun đắp qua bao thế hệ.