Dưới mái nhà thờ Nguyễn Khuê – Di tích lịch sử cấp tỉnh, những mùa rằm tháng 7 không chỉ là ngày con cháu trở về với cội nguồn, mà còn là dịp ngọn lửa hiếu học được trao truyền qua từng thế hệ, trở thành nét đẹp của cả dòng họ. Hơn 8 năm nay từ sự vun đắp của mỗi gia đình, sự chung tay của con cháu, Quỹ khuyến học được dòng họ duy trì bền bỉ và trở thành hành trang cho con cháu vươn lên và làm rạng danh quê hương. 

Rằm tháng Bảy, trong không gian lắng đọng của Nhà thờ Nguyễn Khuê – Di tích lịch sử cấp tỉnh, những người con trong dòng họ lại tìm về bên cội nguồn. Có người trở về từ những miền quê xa, có những em nhỏ lần đầu đứng trước từ đường họ tộc để đón nhận phần thưởng cho những tháng ngày miệt mài bên trang sách. Giữa khoảnh khắc ấy, dường như thời gian chậm lại. Những câu chuyện về sự học của con cháu được nhắc tên, những nụ cười xen lẫn niềm xúc động của ông bà, cha mẹ. Một phần thưởng nhỏ được trao đi, nhưng phía sau đó là tình yêu thương, là niềm kỳ vọng và một lời nhắn gửi lặng thầm từ thế hệ trước: hãy mang theo ánh sáng của tri thức mà bước đi, nhưng đừng bao giờ quên nơi mình đã bắt đầu.

Có lẽ, truyền thống của một dòng họ cũng giống như một dòng sông. Nguồn nước bắt đầu từ xa xưa, chảy qua bao mùa mưa nắng, lúc đầy, lúc vơi, nhưng chưa bao giờ ngừng tìm về phía trước. Với dòng họ Nguyễn Xuân ở thôn Lộc Nội, xã Thạch Xuân, dòng chảy ấy được gọi bằng một cái tên thật đẹp: hiếu học.

Dòng họ hiện có 178 hộ, khoảng 800 nhân khẩu. Trong nhịp sống hôm nay, mỗi gia đình đều có những công việc, những lo toan riêng; những người con Nguyễn Xuân cũng tỏa đi nhiều miền quê để học tập, làm việc, dựng xây cuộc sống. Nhưng càng đi xa, người ta càng hiểu giá trị của một nơi để trở về. Và mái nhà thờ họ chính là một nơi như thế – nơi lưu giữ ký ức, kết nối các thế hệ và nhắc mỗi người nhớ về cội nguồn.

Từ năm 2018, dòng họ Nguyễn Xuân bắt đầu gây dựng Quỹ khuyến học. Không có những nguồn lực lớn lao, quỹ được vun đắp từ những tấm lòng bình dị của con cháu. Mỗi dịp lễ, tết, rằm tháng 7, người ở quê góp công, người đi xa góp sức, người có điều kiện đóng góp nhiều hơn, người còn khó khăn góp trong khả năng của mình. Những đồng tiền ấy, dù lớn hay nhỏ, đều gặp nhau ở một mong muốn chung: để con cháu được học hành, được khích lệ và có thêm niềm tin trên hành trình trưởng thành.

Hằng năm, dòng họ huy động khoảng 17-20 triệu đồng, có năm đạt khoảng 35 triệu đồng để xây dựng các nguồn quỹ, trong đó có Quỹ khuyến học và Quỹ tình thương. Từ những đóng góp tự nguyện ấy, một nguồn lực tuy không lớn nhưng đều đặn được duy trì, trở thành điểm tựa để dòng họ chăm lo cho thế hệ trẻ và sẻ chia với những hoàn cảnh khó khăn.

Điều đáng quý là khuyến học ở dòng họ Nguyễn Xuân không chỉ được nói bằng những lời động viên. Thành quả học tập của con cháu được trân trọng, được gọi tên và được biểu dương vào mỗi mùa rằm tháng 7. Lễ trao thưởng được tổ chức trang trọng tại Nhà thờ Nguyễn Khuê – Di tích lịch sử cấp tỉnh. Năm nay, 53 phần thưởng được trao cho các em đạt thành tích xuất sắc, học sinh giỏi và các em thi đậu vào các trường đại học.

Trong không gian linh thiêng của từ đường, những phần thưởng dường như mang một ý nghĩa khác. Đó không chỉ là sự ghi nhận cho những tháng ngày miệt mài bên sách vở. Đó còn là niềm vui của cha mẹ, niềm tự hào của ông bà và sự kỳ vọng của cả dòng họ.

Một em nhỏ bước lên nhận phần thưởng, phía dưới có thể là ánh mắt của người mẹ từng thức khuya cùng con bên trang vở; là người cha lặng lẽ dành dụm từng khoản chi phí cho con học hành; là ông bà đã đi qua cả một đời người và hôm nay được nhìn thấy những mùa quả ngọt của thế hệ sau. Bởi vậy, trong khoảnh khắc ấy, một phần thưởng nhỏ có thể mang theo rất nhiều điều lớn lao. Đó là lời nhắc rằng mọi cố gắng đều được nhìn thấy. Rằng mỗi bước tiến của một người trẻ đều là niềm vui chung của gia đình. Và rằng phía sau một ước mơ luôn có những người sẵn sàng âm thầm nâng đỡ.

Trong những thành tích được dòng họ biểu dương năm nay, câu chuyện của Nguyễn Xuân Tuấn Long để lại dấu ấn đặc biệt. Tại Giải vô địch Kun Khơme thế giới lần thứ 6 tổ chức ở Campuchia năm 2026, Tuấn Long đã giành Huy chương Bạc, đồng thời vinh dự được Chủ tịch nước tặng Huân chương Lao động hạng Nhì. Một tấm huy chương từ đấu trường quốc tế trở về với mái nhà thờ họ không chỉ là niềm vui của riêng Tuấn Long. Đó là niềm tự hào của gia đình, của dòng họ và là câu chuyện truyền cảm hứng cho những người trẻ đang nuôi dưỡng những ước mơ của riêng mình. Bởi khuyến học, nếu chỉ được hiểu là những điểm số cao, những kỳ thi đỗ đạt, thì vẫn chưa đủ. Khuyến học còn là khuyến khích một đứa trẻ dám ước mơ. Là dạy các em biết kiên trì khi thất bại. Là động viên các em đứng dậy sau mỗi lần vấp ngã. Là trao cho người trẻ niềm tin rằng nếu đủ nỗ lực, một ngày nào đó, những điều tưởng như xa vời cũng có thể trở thành hiện thực. Từ trang sách đến sân đấu, từ lớp học đến những đấu trường lớn hơn, mỗi thành tích của con cháu đều góp thêm một câu chuyện đẹp vào truyền thống của dòng họ.

Điều làm nên sức sống của Quỹ khuyến học Nguyễn Xuân không nằm ở số tiền mỗi năm huy động được, mà ở cách những người con trong dòng họ cùng góp sức để giữ gìn một giá trị chung. Người đi xa vẫn nhớ ngày rằm tháng 7. Người thành đạt vẫn hướng về quê nhà. Người trẻ được khích lệ để tiếp tục phấn đấu. Người lớn tuổi trở thành những người gìn giữ và truyền lại truyền thống. Cứ như thế, từ những đóng góp tưởng chừng giản dị, dòng họ đã tạo nên một mạch nguồn khuyến học bền bỉ. Đó cũng là cách một truyền thống sống được trong thời hiện đại. Không nằm bất động trong những trang gia phả, không chỉ hiện diện trong những câu chuyện của tiền nhân, mà bước ra đời sống bằng những việc làm cụ thể. Một quỹ khuyến học được duy trì. Một phần thưởng được trao. Một học sinh được động viên. Một ước mơ được tiếp sức. Và từ đó, một thế hệ mới lại có thêm động lực để bước đi.

Có một điều đặc biệt trong câu chuyện khuyến học của dòng họ Nguyễn Xuân: những phần thưởng được trao dưới mái nhà thờ họ – nơi thời gian dường như lắng lại trong từng nếp ngói, từng hàng cột, từng làn khói hương. Ở đó, quá khứ và hiện tại gặp nhau. Những người đã khuất như hiện diện trong ký ức của con cháu. Những người đang sống trao niềm tin cho thế hệ mai sau. Và những đứa trẻ đứng trước bàn thờ tiền nhân như đang nhận lấy một lời gửi gắm vô hình: hãy tiếp tục làm cho cái tên Nguyễn Xuân được nhắc đến bằng những điều tốt đẹp. Có lẽ, đó chính là ý nghĩa sâu xa nhất của việc trao thưởng khuyến học tại nhà thờ họ. Bởi tri thức không chỉ giúp một người mở cánh cửa tương lai, mà còn giúp mỗi người hiểu hơn mình là ai, mình đến từ đâu và mình có thể làm gì cho quê hương, gia đình.

Năm nay, niềm tự hào ấy càng được nhân lên khi dòng họ Nguyễn Xuân được Hội Khuyến học tỉnh Hà Tĩnh vinh danh là “Dòng họ học tập tiêu biểu giai đoạn 2021-2026”.

Danh hiệu là sự ghi nhận cho một hành trình. Nhưng điều quý giá hơn cả là sau danh hiệu ấy, những người con Nguyễn Xuân vẫn tiếp tục góp sức cho quỹ, tiếp tục động viên con cháu, tiếp tục trở về vào mỗi mùa rằm tháng 7. Bởi truyền thống, suy cho cùng, không phải là thứ chỉ để tự hào. Truyền thống là điều phải được tiếp nối.

Ngoài kia, cuộc sống vẫn không ngừng chuyển động. Những người trẻ rồi sẽ rời quê đi học, đi làm, lập nghiệp. Có người sẽ trở thành kỹ sư, bác sĩ, giáo viên; có người theo đuổi thể thao; có người chọn những con đường rất riêng. Nhưng dù đi đâu, làm gì, phía sau họ vẫn có một mái nhà để nhớ, một dòng họ để tự hào và một cội nguồn để trở về. 

Rồi mùa rằm tháng 7 năm sau sẽ lại đến. Khói hương sẽ lại vương trên mái nhà thờ. Những người con Nguyễn Xuân lại tìm về. Những cái tên mới sẽ được xướng lên. Những phần thưởng mới sẽ được trao. Và có thể, một trong những em nhỏ hôm nay đứng dưới mái nhà thờ nhận phần thưởng sẽ trở thành người trao phần thưởng cho thế hệ sau.

Đó là cách một ngọn lửa được truyền đi. Không ồn ào. Không phô trương. Chỉ âm thầm cháy trong mỗi gia đình, trong mỗi trang sách, trong từng ước mơ của con trẻ.

Để rồi từ mái nhà thờ Nguyễn Xuân ở Lộc Nội, mạch nguồn hiếu học vẫn lặng lẽ chảy qua năm tháng – từ cội nguồn hôm qua, nuôi dưỡng những ước mơ hôm nay và mở đường cho những mùa quả ngọt mai sau.